Ticari hayatta sözleşmesel yükümlülüklerin yerine getirilmesini güvenceye almak amacıyla sıklıkla kararlaştırılan cezai şart klozu, Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca özel denetim kurallarına tabidir.
1. Cezai Şartın Hukuki Niteliği ve Basiretli Tacir İlkesi
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 182/son fıkrası gereğince normal şartlarda hakim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirmekle yükümlüdür. Ancak sözleşmenin her iki tarafı da tacir olduğunda ve uyuşmazlık konusu iş her iki tarafın ticari işletmesini ilgilendirdiğinde, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 22 devreye girmektedir.
TTK m. 22 uyarınca; "Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez."
2. Yargıtay'ın İstisnai Müdahale Kriterleri: Ekonomik Yıkım
Her ne kadar TTK m. 22 kural olarak tacirler arasında cezai şart indirimini yasaklamış olsa da, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre bu kural mutlak değildir.
Kararlaştırılan fahiş cezai şartın ödenmesi, borçlu şirketin veya tacirin ekonomik mahvına, iflasına veya ticari faaliyetlerini sürdüremeyecek duruma gelmesine sebebiyet verecek nitelikteyse, Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde düzenlenen dürüstlük kuralı ve ahlaka aykırılık ilkeleri (TBK m. 27) gereği mahkemeler cezai şarta hakkaniyet ölçüsünde müdahale edebilmektedir.
3. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
- Sözleşme taslağı hazırlanırken cezai şart ile beklenen ticari menfaat arasında makul bir oran kurulmalıdır.
- Kademeli veya ifaya eklenen cezai şart türleri açıkça ve tereddüde mahal bırakmayacak şekilde formüle edilmelidir.
- Uyuşmazlık aşamasında borçlu vekilince doğrudan tenkis talep edilemeyeceği, savunmanın ekonomik mahvı ispatlayacak bilançolar ve ticari defter kayıtları üzerinden kurulması gerektiği unutulmamalıdır.
Yasal Uyarı: Bu makalede yer alan değerlendirmeler genel bilgilendirme niteliğinde olup, somut hukuki olayın özelliklerine göre değişiklik gösterebilir. Hak kaybı yaşamamak adına uzman bir avukattan hukuki mütalaa alınması tavsiye olunur.